روش پس ختام يا روش پس خبا

 یکی از روشهای موفق مطالعه و یادگیری روشی است که با نامهای PQ4R شناخته شده است. واژه PQ4R  از حرف اول شش مرحله این روش مطالعه یعنی Preview

( پیش خوانی)،Question ( سوال کردن)، Reading (خواندن)، Reflect (تفکر)، Recite ( از حفظ گفتن) و Review (مرور کردن) درست شده.از ترکیب حروف اول واژه های فارسی این شش مرحله سر واژه پس ختام ساخته می شود. در بعضی منابع، به جای شش مرحله روش PQ4R از روش پنج مرحله آن روش مشابهی به نام PQRST درست شده است. در این روش سه مرحله اول یعنی پیش خوانی، سوال کردن، خواندن همان سه مرحله اول روش پس ختام است اما به جای دو مرحله آخر آن مفاهیم مشابه آنها یعنی به خود پس دادن یا در پیش خود از حفظ گفتن و آزمون کردن آمده است. در ضمن روش PQRST فاقد مرحله تفکر است. اگر حروف اول واژه های فارسی پنج مرحله را درکنار هم قرار دهیم سر واژه پس خبا  درست می شود.

  ×پیش خوانی

 اگر می خواهید مطالب یک کتاب را یاد بگیرید، نخست به سرعت تمام آن کتاب یا آن فصل را یک بار از نظر بگذرانید تا یک برداشت کلی از موضوعها و قسمتهای مهم آن کسب نمایید. این خواندن اجمالی یا پیش خوانی می تواند شما را در سازمان دهی به مطالب کمک نماید. مطالبی که لازم است در پیش خوانی مورد توجه قرار گیرند عبارتند از مقدمه، هدفها، تیتر های اصلی و فرعی، خلاصه و جملات موضوعی پاراگرافها.  

× سوال کردن

برای هر قسمت یا هر فصل از کتاب در رابطه با هدفی که از مطالعه دارید سوالهایی را مطرح نمایید. یکی از راههای انجام این کار آن است که عناوین را به سوال تبدیل کنید.سوالهای خود را با کلمات چگونه، چه کسی،چرا، چه چیزی بسازید.

×خواندن

 در این مرحله مطالب یا موضوع را با دقت و به طور کامل بخوانید. به هنگام مطالعه سعی کنید سوالهایی را که در مرحله قبل مطرح کردید جواب دهید. توجه خود را به اندیشه های اصلی و جزئیات، سایر اطلاعاتی که با هدفهای خواندن شما مربوط اند معطوف سازید.

× تفکر

 سعی کنید با تفکر درباره مطالبی که می خوانید آنها را بفهمید و به آنها معنی بدهید. برای این منظور می توانید کارهای زیر را انجام دهید:

 -   آنچه را که می خوانید به مطالبی که از قبل یادگرفته اید ربط دهید.

-         نکات فرعی را به مطالب اصلی پیوند دهید.

-         بکوشید تا تناقضات موجود را حل نمایید.

-         با استفاده از اطلاعاتی که می خوانید مسائل طرح شده را جواب دهید.

× از حفظ گفتن

 پس از خواندن هر قسمت، سعی کنید مطالب مهم آن را به یاد آورید و برای خود بازگو کنید. ضمن این کار به سوالهایی که طرح کرده اید پاسخ دهید. از حفظ گفتن به شما کمک می کند تا بر درک خود نظارت کنید و از این طریق به شما معلوم می گردد که چه قسمتهایی را خوب یاد نگرفته اید و باید آنها را از نو بخوانید.

× مرور کردن

 وقتی که خواندن تمام کتاب یا کل مطلب را به پایان رساندید، آن را مرور یا باز بینی کنید. بهترین راه مرور کردن این است که بکوشید تا، بدون مراجعه به متن، سوالهای مهم مربوط به آن را جواب دهید. قسمتهایی را که نمی توانید به سوالهای آنها جواب دهید دوباره بخوانید. دوباره خواندن نوعی مرور کردن است.

 حافظه تمامی عمر حافظه دراز مدت نام دارد. این حافظه هر آنچه را که ما در طول زندگی       می آموزیم در خود جای می دهد. اطلاعات رسیده به حافظه حسی اگر مورد توجه قرار گیرند به حافظه کوتاه مدت انتقال می یابند و اطلاعات رسیده به حافظه کوتاه مدت نیز اگر تکرار و مرور شوند و با اطلاعات قبلا آموخته شده ما مرتبط گردند به حافظه دراز مدت انتقال می یابند.

  راههای انتقال اطلاعات به حافظه دراز مدت

 یکی از راههای انتقال اطلاعات از حافظه کوتاه مدت به حافظه دراز مدت تکرار آن مطالب است. لازم به ذکر است که گرچه تکرار یا مرور ذهنی به انتقال اطلاعات از حافظه کوتاه مدت به حافظه دراز مدت کمک می کند، اما این فرایند از سایر فرایند ها در انتقال اطلاعات کم اثرتر است. عامل مهم انتقال اطلاعات از حافظه کوتاه  مدت به حافظه دراز مدت ایجاد نوعی تداعی یا رابطه بین اطلاعات جدید و اطلاعات قبلی موجود در حافظه دراز مدت است. به سخن دیگر، باید بین اطلاعات جدید و اطلاعات قدیم نوعی رابطه معنی دار برقرار گردد. آنچه به ذخیره سازی یک مطلب در حافظه دراز مدت کمک می کند معنی آن است نه شکل ظاهری اش. برای مثال، اگر شخصی در فهرستی از کلماتی که قبلا دیده کلمه قرمز را حفظ کرده باشد، ممکن است در یادآوری بعدی کلمه » سرخ» را به زبان آورد.

 اقسام حافظه دراز مدت

 اطلاعات برای ذخیره سازی در حافظه درازمدت به سه صورت عمده زیر رمز گردانی می شوند: 

(1)   حافظه رویدادی (2) حافظه معنایی (3) حافظه روندی.

 حافظه رویدادی

 منظور از حافظه رویدادی خاطرات ما از تجارب شخصی خودمان است.»نوعی فیلم ذهنی از آنچه دیده و یا شنیده ایم» تصاویر ذهنی در حافظه رویدادی نقش مهمی ایفا می کنند.

حافظه معنایی

 در حافظه معنایی، چنان که از نامش بر می آید معانی ذخیره می شوند. به عنوان نمونه، وقتی که ما جمله ای را در یک کتاب می خوانیم، معنی آن را حفظ می کنیم، نه کلمات یا ویژگیهای دستوری آن جمله را.

حافظه روندی

 حافظه مربوط به چگونگی انجام امور به ویژه فعالیتهای فیزیکی یا جسمانی مانند بازیهای ورزشی را حافظه روندی یا روشی می نامند.

 نظریه خبر پردازی یادگیری فرایندهای یادگیری، به یاد سپاری و یاد آوری را مورد بررسی قرار می دهد.در این نظریه نظام یاد به سه مرحله اصلی حافظه حسی، حافظه کوتاه مدت و حافظه دراز مدت تقسيم شده است.

حافظه حسی

 ابتدا محرکهای محیطی به وسلیله گیرنده های حسی دریافت می شوند و وارد حافظه حسی می گردند. گنجایش حافظه حسی تقریبا نامحدود است اما مدت زمان ذخیره سازی اطلاعات در این حافظه بسیار کوتاه ( 1تا 3 ثانیه) است .در این حافظه اطلاعات دقیقا مطابق با محرکهای حسی ذخیره می شوند.

حافظه کوتاه مدت

 اطلاعاتی که در حافظه حسی مورد توجه قرار می گیرند، به الگوهای تصویری یا صوتی تبدیل  می شوند و به حافظه کوتاه مدت انتقال می یابند. در حافظه کوتاه مدت اطلاعات عمدتا به شکل صوتی یا شنیداری رمز گردانی می شوند، اما این حافظه از رمزهای دیگری چون رمزهای دیداری و معنایی نیز استفاده می کند. رمز شنیداری وابسته به صدا یا تلفظ محرک است؛ رمز دیداری مبتنی بر نوعی تصویر ذهنی از محرک است؛ و رمز معنایی متکی بر معنی محرک است. برای نمونه، وقتی که ما به شماره تلفنی نگاه می کنیم و تا لحظه گرفتن شماره آن را حفظ می کنيم یکی از کارهای زیر را انجام می دهیم: یا یک تصویر ذهنی از آن شماره به خاطر می سپاریم (رمز دیداری) یا صدای ارقام را حفظ می کنیم( رمز شنیداری) یا نوعی معنی به آن شماره می دهیم، مثلا آن را با یک شماره آشنا تداعی می کنیم (رمز معنایی).

اطلاعات وارد شده به حافظه کوتاه مدت برای حداکثر 30 ثانیه باقی می مانند و پس از آن فراموش می شوند. اگر بخواهیم اطلاعات موجود در این حافظه را برای مدت زمان بیشتری نگه داریم باید از راهبرد تکرار یا مرور ذهنی کمک بگیریم. تا زمانی که اطلاعات تکرار یا مرور می شوند در حافظه کوتاه مدت باقی می مانند.برای مطالبی که قصد يادگیری آنها را داریم، علاوه بر تکرار یا مرور ذهنی لازم است آنها را با مطالبی که قبلا آموخته و در حافظه دراز مدت ذخیره کرده ایم نیز تداعی نماییم. در این حالت مرور ذهنی به این سبب انجام می شود که بتوانیم ارتباط لازم را بین مطلب جدید و قدیم ایجاد نماییم.

 حافظه کوتاه مدت را می توان حافظه هوشیار آدمی دانست، زیرا ما از تمام محتوای آن آگاه هستیم و هر یک از اطلاعات موجود در این حافظه را می توانیم به سادگی به یاد آوریم و بر اساس آن پاسخ بدهیم.

 حافظه کوتاه مدت را حافظه فعال نیز می نامند زيرا این حافظه با اطلاعاتی که در ذهن به طور فعال وجود دارند و در حال فعالیت برای انتقال به حافظه دراز مدت هستند سرو کار دارد.

 اطلاعات برای مدت بسیار کوتاهی (حداکثر تا 30 ثانیه) در حافظه کوتاه مدت باقی می مانند و اگر تکرار نشوند فراموش می گردند. بنابراین، در هر لحظه اطلاعات زیادی وارد حافظه کوتاه مدت می شوند و اطلاعات زيادی از آن خارج می گردند. فراموش شدن سریع اطلاعات از حافظه کوتاه مدت بسیار مفید است. بدون این فراموشی ، ذهن با انبوهی از اطلاعات غیر ضروری انباشته می شد.

 ویژگی مهم دیگر حافظه کوتاه مدت گنجایش اندک آن است. پژوهشگران یادگیری گنجایش این حافظه را برای بزرگسالان 2  + 7  ماده اطلاعاتی بر آورده کرده اند. بعضی افراد می توانند در یک زمان 2 + 7 یعنی 9 ماده اطلاعاتی را در حافظه کوتاه مدت خود نگهداری نمایند، در حالی که بعضی دیگر قادر به حفظ تنها 2 – 7 یعنی 5 ماده اطلاعاتی هستند. ما می توانیم یک شماره تلفن 7 رقمی را بعد از نگاه کردن در دفتر تلفن و تا رسیدن به تلفن و گرفتن آن شماره در حافظه نگه داریم، اما اگر قرار باشد دو شماره تلفن 7 رقمی را با هم حفظ کنیم این کار از عهده حافظه ما بر نخواهد آمد، زیرا دو شماره تلفن 7 رقمی برابر است با 14 ماده اطلاعاتی که فراتر از  گنجایش حافظه کوتاه مدت ماست.

 تقطیع

 هر چند که گنجایش حافظه کوتاه مدت به 2  + 7  ماده محدود می شود، با این حال می توان به کمک سازمان دادن مطالب یا تدبیری که تقطیع نام دارد ظرفیت این حافظه را افزایش داد. تقطیع عبارت است از دسته بندی اطلاعات به واحدها یا قطعه های کمتر. یک قطعه شامل گروهی از ماده های اطلاعاتی به هم مرتبط است. برای این منظور، باید از اطلاعات موجود در حافظه دراز مدت استفاده کنیم، یعنی با توجه به آنچه که قبلا آموخته و به حافظه دراز مدت سپرده ایم اطلاعات زیادی را که فراتر از حد گنجایش حافظه کوتاه مدت ما هستند. دسته بندی کنیم و پس از دسته بندی کردن به یاد بسپاریم.